Do kiedy można pomóc leniwemu oku? Odpowiedź jest mniej ostateczna, niż się słyszy

To jest pytanie, które rodzice zadają najczęściej i na które najczęściej dostają odpowiedź nieaktualną.

Wersja, która krąży od dekad, brzmi: do siódmego roku życia, potem już nic się nie da zrobić. Bywa wypowiadana z przekonaniem i potrafi zamknąć temat na lata. Rodzic dziesięciolatka słyszy, że jest za późno, i przestaje pytać.

Skąd wzięła się siódemka

Nie z powietrza. Rozwój widzenia nie trwa w nieskończoność — okres największej podatności przypada na wczesne dzieciństwo, a im dziecko starsze, tym trudniej odwrócić nierównomierny rozwój. To się nie zmieniło i nadal jest prawdą.

Zmieniło się co innego. Przez lata z faktu „im wcześniej, tym lepiej" wyciągano wniosek „po pewnym wieku nie warto próbować". A to nie jest to samo zdanie.

Co mówią wytyczne

Wytyczne Polskiego Towarzystwa Okulistycznego dotyczące postępowania w niedowidzeniu u dzieci zawierają osobny fragment poświęcony dzieciom powyżej dziewiątego roku życia. Wynika z niego, że pacjenci, u których niedowidzenie wykryto po okresie największej podatności, nadal mogą podjąć próbę leczenia na ogólnych zasadach — a dowody na skuteczność takiego postępowania istnieją nawet u dwunastolatków [1].

Jest w tym jednak zastrzeżenie, które zmienia sposób myślenia o całej sprawie.

Granicą nie jest wiek. Granicą jest to, czy ktoś już próbował

Wytyczne dodają, że powyższe nie dotyczy dzieci starszych, u których leczenie prowadzono wcześniej bezskutecznie [1].

To rozróżnienie jest ważniejsze niż jakakolwiek liczba. Dwoje dzieci w tym samym wieku może być w zupełnie różnej sytuacji.

Dziecko, u którego niedowidzenie wykryto dopiero teraz — nigdy nie miało dobranej korekcji, nigdy nie zasłaniano mu oka, nikt nie próbował. Tu jest co robić, niezależnie od tego, że lepiej byłoby kilka lat wcześniej.

Dziecko, które przeszło pełne leczenie bez efektu — miało okulary, miało zasłanianie, było kontrolowane, a ostrość wzroku się nie zmieniła. Tutaj sytuacja jest inna i kolejne próby mają mniejsze uzasadnienie.

Praktyczny wniosek dla rodzica: sam wiek dziecka nie jest powodem, żeby nie zapytać. Decyzja należy do specjalisty prowadzącego i wymaga oceny konkretnego przypadku — ale pytanie warto zadać.

Dlaczego warto pytać

Skala zjawiska jest większa, niż się zwykle sądzi. Niedowidzenie dotyczy trzech do sześciu procent dzieci i jest najczęstszą przyczyną obniżonej ostrości wzroku w tej grupie wiekowej. U dorosłych okazuje się główną przyczyną jednostronnego upośledzenia widzenia. Wpływa na jakość życia i ogranicza możliwości zawodowe [1].

To ostatnie jest argumentem, który rzadko pada w rozmowie, a jest chyba najmocniejszy. Część zawodów wymaga sprawnego widzenia obuocznego i dobrej oceny odległości. Decyzje podejmowane, gdy dziecko ma osiem lat, wracają, gdy ma dwadzieścia pięć i wybiera, czym chce się zajmować.

Co się właściwie robi

Warto wiedzieć, jak wygląda postępowanie, bo to pomaga zrozumieć, o czym mówi specjalista.

Krok pierwszy to zawsze korekcja wady refrakcji — dobrane okulary, po badaniu z kroplami porażającymi akomodację. Po nim następuje okres kilkumiesięcznej obserwacji. U części dzieci sama dobrze dobrana korekcja wystarcza [1].

Krok drugi, jeśli korekcja nie wystarczy, to zasłanianie oka lepiej widzącego. Schemat i liczba godzin zależą od głębokości niedowidzenia i pozostają w gestii lekarza okulisty lub ortoptystki [1].

Osobną metodą, stosowaną w wybranych sytuacjach zamiast zasłonki, jest atropinizacja. Tu decyzja i schemat należą wyłącznie do lekarza okulisty [1].

Wszystko poza tym — kolejność działań, tempo, moment odstawiania — jest decyzją osoby prowadzącej, podejmowaną na podstawie badania konkretnego dziecka. Nie ma tu jednego schematu dla wszystkich.

Co dziecko robi w czasie zasłaniania

To pytanie zadaje sobie każdy rodzic pierwszego dnia i warto je rozjaśnić, bo krąży wokół niego sporo nieporozumień.

Zasłonkę zakłada się na oko lepiej widzące. Sens jest właśnie taki, żeby dziecko przez ten czas patrzyło okiem słabszym — tym, które na co dzień mózg spycha na dalszy plan. Nie chodzi więc o przeczekanie godzin z plastrem, tylko o to, żeby odsłonięte oko miało w tym czasie co robić. W gabinetach czas ten wykorzystuje się na zajęcia z użyciem sprzętu, w domu bywa to czytanie, rysowanie, układanki, gra.

Czego wytyczne nie rozstrzygają: który rodzaj zajęcia jest lepszy. Porównywano aktywności z bliska i z dali i nie wykazano różnicy w tempie poprawy ostrości wzroku [1]. To znaczy tyle, że nie trzeba szukać jednej właściwej czynności — ale nie znaczy, że czynność jest obojętna.

W praktyce liczy się coś jeszcze, czego żadne badanie nie zmierzy: czy dziecko w ogóle wytrwa. Zasłanianie bywa dla dziecka trudne i nudne, a plan, którego nikt nie realizuje, nie działa niezależnie od tego, jak dobrze został ułożony. Cokolwiek sprawia, że ten czas mija znośniej, ma znaczenie.

O czym warto wiedzieć, zanim coś kupicie

Metodami o potwierdzonej skuteczności są korekcja wady refrakcji i zasłanianie. Wytyczne zaznaczają przy tym, że dla innych metod — ćwiczeń pleoptycznych, terapii widzenia czy terapii antysupresyjnej z wykorzystaniem technik cyfrowych i wirtualnej rzeczywistości — brakuje na dziś danych pozwalających je rekomendować [1].

To nie znaczy, że takie rozwiązania nie istnieją ani że nie mogą się przydać. Znaczy tyle, że jeśli ktoś obiecuje poprawę ostrości wzroku, warto zapytać, na czym tę obietnicę opiera. Decyzja o tym, co ma sens w konkretnym przypadku, należy do lekarza prowadzącego — i to z nim, a nie ze sprzedawcą, warto ją omówić.

A w domu

Rozpoznanie, schemat i decyzje należą do gabinetu. W domu zostaje codzienność — te godziny, w których dziecko czyta, rysuje, siedzi przy ekranie albo ma zasłonięte oko i trzeba czymś ten czas wypełnić.

ocu•vio powstało właśnie z tej codzienności. Krótkie, gotowe aktywności wzrokowe, których nie trzeba za każdym razem wymyślać: zmiana odległości patrzenia, wodzenie wzrokiem, spojrzenie w dal, świadome mruganie. Trzy strefy wiekowe, spokojniejszy tryb dla dorosłych, kontrola odległości od ekranu i biblioteka materiałów do druku. Jedna subskrypcja obejmuje całą rodzinę.

Wszystko, co robicie w domu, warto omówić z osobą prowadzącą — to ona zna sytuację konkretnego dziecka.

Przeczytaj także