Cztery rzeczy, które widać, zanim dziecko powie, że gorzej widzi

Świat zawsze wyglądał tak samo, więc nie ma powodu przypuszczać, że mógłby wyglądać inaczej.

Pierwsze sygnały są więc zwykle nie w słowach, tylko w zachowaniu. I są to rzeczy, które da się zauważyć w domu, przy zwykłych codziennych czynnościach — przy książce, przy tablecie, przy rysowaniu.

Cztery poniższe wracają w opisach objawów najczęściej.

1. Mrużenie oczu

Najbardziej znany sygnał i jednocześnie najczęściej tłumaczony inaczej: słońcem, zmęczeniem, przyzwyczajeniem.

Mrużenie działa jak prowizoryczna przysłona. Zwężenie szpary powiekowej zmniejsza ilość światła wpadającego do oka i na krótko wyostrza obraz — dlatego dziecko, które gorzej widzi, odkrywa ten sposób samo, bez niczyjej podpowiedzi. Robi to, co działa.

Wśród typowych objawów krótkowzroczności wymienia się właśnie mrużenie oczu, obok trudności z przepisywaniem z tablicy, przybliżania się do przedmiotów oraz bólu oczu i głowy [1].

Na co zwrócić uwagę w domu: czy mrużenie pojawia się w konkretnych sytuacjach — przy telewizorze, przy tablicy, przy patrzeniu na coś oddalonego. Jeśli zawsze w tych samych okolicznościach, warto to zapamiętać.

2. Marszczenie czoła

Ten sygnał prawie nie pojawia się w rozmowach rodziców, a bywa wymieniany wśród objawów wartych uwagi, obok mrużenia oczu, pocierania ich i przybliżania się do książki [2].

Dziecko, które przez dłuższy czas próbuje wydobyć ostry obraz, napina mięśnie twarzy. Efekt jest widoczny na czole i między brwiami — wyraz skupienia, który u kilkulatka wygląda po prostu na powagę albo na złość.

Na co zwrócić uwagę w domu: czy ta mina pojawia się przy zadaniach wymagających patrzenia. Przy książce, przy rysowaniu, przy ekranie. Nie w czasie zabawy ruchowej.

3. Przechylanie głowy

Najbardziej wymowny z całej czwórki i najczęściej brany za nawyk.

Głowa ustawiona stale w jedną stronę bywa sposobem, w jaki dziecko szuka położenia, w którym widzi najlepiej albo najwygodniej. Przechylanie głowy i mrużenie oczu opisuje się wprost jako próby kompensacji — dziecko samo szuka ustawienia, w którym obraz jest znośniejszy [2].

To ustawienie ma znaczenie na tyle duże, że w wytycznych postępowania w zezie jego obecność wymienia się wśród wskazań do podjęcia leczenia, właśnie ze względu na konsekwencje dla postawy ciała [3].

I to jest miejsce, w którym wzrok przestaje być sprawą samych oczu. Głowa ustawiona stale skośnie oznacza inaczej pracujący kark, inaczej ustawione barki, inny rozkład napięcia w całym ciele.

Na co zwrócić uwagę w domu: czy na zdjęciach z ostatniego roku głowa jest ustawiona zawsze podobnie. Album w telefonie bywa lepszym narzędziem obserwacji niż pamięć.

4. Zamykanie albo zasłanianie jednego oka

Czwarty sygnał różni się od pozostałych, bo dotyczy tylko jednego oka.

Zasłanianie albo przymykanie jednego oka podczas patrzenia bywa wymieniane wśród objawów wymagających uwagi [2]. Dziecko może w ten sposób radzić sobie z obrazem, który nie chce się złożyć w całość — odruchowo, nie zdając sobie sprawy, że robi cokolwiek szczególnego. Mechanizm, który potrafi za tym stać, ma swoją nazwę: supresja.

Bywa też, że nie chodzi o zasłanianie dłonią, tylko o wersję subtelniejszą: dziecko odwraca głowę tak, że jedno oko wypada z pola widzenia.

Na co zwrócić uwagę w domu: czy przy czytaniu albo oglądaniu pojawia się dłoń przy twarzy zawsze po tej samej stronie.

Czego to nie znaczy

Żaden z tych czterech sygnałów nie jest rozpoznaniem. Każdy może mieć zupełnie inną przyczynę — od zmęczenia, przez nawyk, po napięcie mięśniowe niezwiązane ze wzrokiem.

Nie znaczy też, że coś przeoczyliście, jeśli nie zauważyliście ich wcześniej. To, co widzimy codziennie, przestaje się rzucać w oczy — nie z braku uwagi, tylko dlatego, że tak działa przyzwyczajenie. Osoba badająca widzi dziecko pierwszy raz i z porównaniem do setek innych. Rodzic widzi je od zawsze.

Znaczy natomiast tyle: jeśli któryś z tych sygnałów powtarza się i wiąże z konkretnymi sytuacjami, warto to sprawdzić.

Co warto mieć przygotowane na wizytę

Wstępna część badania to zwykle rozmowa. Pytania bywają szczegółowe i sięgają daleko wstecz, więc łatwiej, gdy odpowiedzi są przemyślane wcześniej.

Zazwyczaj pada część z poniższych:

• czy ktoś w rodzinie zezował albo nosił okulary od dziecka
• czy zauważyliście kiedykolwiek uciekanie oka i od kiedy
• czy pojawiło się nagle, czy narastało stopniowo
• jak przebiegała ciąża i poród
• czy dziecko nosiło już okulary i po jakim badaniu je dobrano

Dwie rzeczy warto zabrać: poprzednie okulary, jeśli były, i dokumentację z wcześniejszych badań. Nawet stara kartka z bilansu bywa przydatna, bo pokazuje punkt odniesienia.

Warto też wiedzieć, że rzetelna ocena wady wzroku u dziecka wymaga zakroplenia kropli porażających akomodację. Bez tego młode oko potrafi wadę częściowo skompensować, a wynik będzie zaniżony [1].

Kiedy nie czekać

Osobna sprawa dotyczy najmłodszych. Okresowe uciekanie oczu u noworodka jest zjawiskiem częstym i nie powinno niepokoić. Prawidłowa koordynacja ruchów obu oczu pojawia się jednak około drugiego miesiąca życia, a pełna fuzja motoryczna powinna być rozwinięta u wszystkich niemowląt od czwartego miesiąca. Każdy zez stwierdzony po tym wieku wymaga pełnego badania okulistycznego [3].

To jest granica, przy której „poczekajmy, może samo minie" przestaje być dobrą strategią.

A na co dzień

Obserwacja to jedno. Codzienność to drugie — i tu rodzic ma realny wpływ.

Oko dziecka przez większą część dnia szkolnego pracuje na jednej, bliskiej odległości: zeszyt, tablica, ekran. Tym, co je odciąża, jest zmiana — spojrzenie dalej, ruch oczu, chwila przerwy, świadome mrugnięcie. Rzeczy proste, które robimy naturalnie, tylko rzadziej, niż potrzebuje tego oko.

Trudne nie jest to, żeby o nich wiedzieć. Trudne jest pamiętanie codziennie, kiedy dziecku zostały jeszcze dwa zadania. Dlatego powstało ocu•vio — codzienne nawyki wzrokowe w gotowej formie, w trzech strefach wiekowych, z kontrolą odległości od ekranu i biblioteką materiałów do druku. Jedna subskrypcja obejmuje całą rodzinę.

Przeczytaj także