Wada wzroku to nie choroba. Dlaczego dobrze dobrana korekcja jest punktem wyjścia

Tymczasem wada refrakcji nie jest chorobą. Jest cechą budowy oka i sposobu, w jaki skupia ono światło. Jej wyrównanie nie kończy niczego. Przeciwnie — jest punktem wyjścia do prawidłowego rozwoju widzenia.

Skąd bierze się wada refrakcji

Oko działa podobnie do aparatu fotograficznego. Światło wpada do środka, przechodzi przez rogówkę i soczewkę, które je załamują, a następnie powinno skupić się dokładnie na siatkówce — światłoczułej warstwie wyściełającej tylną ścianę gałki ocznej. Kiedy tak się dzieje, obraz jest ostry.

Wada refrakcji oznacza, że punkt skupienia nie wypada tam, gdzie powinien. Decyduje o tym proporcja między długością gałki ocznej a siłą załamującą rogówki i soczewki. Różnica rzędu jednego milimetra wystarczy, aby obraz przestał być wyraźny.

W oku nic się przy tym nie psuje. Nie toczy się żaden proces chorobowy i nic nie ulega uszkodzeniu. Tak jak jedno dziecko rośnie szybciej od drugiego, tak jedno ma nieco dłuższą lub krótszą gałkę oczną. Różnica polega na tym, że w drugim przypadku potrzebna jest odpowiednio dobrana soczewka.

Dlatego u dzieci wad refrakcji nie usuwa się poprzez leczenie przyczyny. Koryguje się je optycznie, aby obraz padał dokładnie na siatkówce. Dzięki temu układ wzrokowy otrzymuje wyraźny obraz, którego potrzebuje do prawidłowego rozwoju.

Cztery określenia, które padają w gabinecie

Nadwzroczność (dalekowzroczność, hiperopia) — gałka oczna jest relatywnie za krótka, dlatego obraz skupiłby się teoretycznie za siatkówką. W recepcie pojawia się wartość ze znakiem plus.

Krótkowzroczność (miopia) — gałka oczna jest relatywnie za długa, dlatego obraz skupia się przed siatkówką. W recepcie pojawia się minus. To wada najłatwiejsza do zauważenia z zewnątrz, ponieważ dziecko przestaje wyraźnie widzieć odległe przedmioty. Piszemy o niej szerzej w osobnym artykule.

Astygmatyzm — rogówka nie jest równomiernie zaokrąglona, przez co światło załamuje się z różną siłą w różnych osiach. Obraz nie tylko staje się mniej ostry, ale może również wydawać się rozciągnięty lub zniekształcony.

Różnowzroczność (anizometropia) — oznacza istotną różnicę wady refrakcji pomiędzy jednym a drugim okiem. Z punktu widzenia rozwoju widzenia jest to sytuacja wymagająca szczególnej uwagi.

Dlaczego plus u przedszkolaka zwykle nie oznacza kłopotu

Dzieci przychodzą na świat z oczami krótszymi niż oczy dorosłego, a więc z naturalną nadwzrocznością. Wraz ze wzrostem organizmu gałka oczna stopniowo się wydłuża, a fizjologiczna nadwzroczność zmniejsza się. Proces ten nazywa się emmetropizacją i trwa przez większą część dzieciństwa.

Wynik w rodzaju „+1,5" u pięciolatka bardzo często opisuje więc nie wadę wymagającą leczenia, lecz prawidłowy etap rozwoju. O tym, czy korekcja jest potrzebna, decyduje okulista, biorąc pod uwagę wiek dziecka, wielkość wady, różnicę między oczami, ustawienie gałek ocznych oraz jakość widzenia obuocznego.

Małe dzieci potrafią przez pewien czas kompensować niewielką nadwzroczność dzięki bardzo sprawnej akomodacji, czyli zdolności oka do ustawiania ostrości. To dlatego dziecko może pozornie dobrze widzieć mimo istniejącej wady. Nie oznacza to jednak, że oczy nie wykonują dodatkowej pracy ani że korekcja nie będzie potrzebna, jeśli zaleci ją lekarz.

Dlatego decyzja o przepisaniu okularów małemu dziecku nigdy nie opiera się wyłącznie na liczbie zapisanej na recepcie.

Sedno: bez ostrego obrazu nie ma na czym budować

Układ wzrokowy nie jest gotowy w chwili narodzin. Kształtuje się przez pierwsze lata życia i uczy się widzieć na podstawie tego, co otrzymuje — obrazów z obojga oczu, które mózg stopniowo uczy się odbierać, porównywać i łączyć w jeden trójwymiarowy obraz świata. Warunek jest jeden — obrazy muszą być wyraźne.

Stąd bierze się rola korekcji, o której mówi się zaskakująco rzadko. Dobrze dobrane okulary nie są jedynie kwestią komfortu. Są fundamentem, na którym układ wzrokowy może rozwijać się prawidłowo.

Widać to szczególnie w dwóch sytuacjach.

Po pierwsze, prawidłowo dobrana korekcja optyczna jest podstawowym elementem dalszego postępowania. Jeżeli u dziecka rozpoznano niedowidzenie, zeza albo zaburzenia widzenia obuocznego, właśnie od wyrównania wady refrakcji rozpoczyna się dalsza opieka. Dopiero na tej podstawie lekarz i ortoptysta mogą pracować nad funkcją widzenia. Trudno oczekiwać prawidłowej współpracy oczu, jeśli obraz docierający z jednego z nich pozostaje nieostry. Taka kolejność wynika z fizjologii rozwoju widzenia.

Po drugie — i to najczęstszy scenariusz — sama korekcja bardzo często wystarcza. Dziecko otrzymuje okulary, obraz staje się wyraźny, a układ wzrokowy dostaje to, czego potrzebował do dalszego rozwoju. Nic więcej nie okazuje się konieczne. Warunkiem jest jednak odpowiednio wczesne wykrycie wady.

Dlaczego badania mają znaczenie

Kiedy wada pozostaje niewyrównana, jej konsekwencje zależą od wielkości oraz symetrii między oczami. Przy wadzie niewielkiej mówi się przede wszystkim o kosztach codziennych — szybszym męczeniu się podczas pracy z bliska, niechęci do czytania i rysowania czy pogorszeniu koncentracji pod koniec dnia. To objawy, które łatwo przypisać charakterowi dziecka albo zmęczeniu.

Poważniejsza jest sytuacja, gdy wada jest duża lub znacząco różni się między oczami. Wówczas mózg może stopniowo zacząć pomijać obraz z oka widzącego słabiej. Mechanizm ten opisujemy szerzej w artykule poświęconym niedowidzeniu.

Istotny jest również czas. Zdolność układu wzrokowego do nadrabiania zaległości jest największa we wczesnym dzieciństwie i stopniowo maleje wraz z wiekiem. Nie jest to powód do niepokoju. Jest to powód, by nie odkładać badania wzroku.

W ramach profilaktycznych bilansów zdrowia wzrok dziecka oceniany jest kilkukrotnie na różnych etapach rozwoju. Warto jednak pamiętać, że badanie przesiewowe nie jest diagnostyką. Ma wychwycić dzieci wymagające dalszej konsultacji, a nie postawić rozpoznanie. Prawidłowy wynik zmniejsza prawdopodobieństwo problemu, ale go nie wyklucza. Jeśli rodzica coś niepokoi lub obserwuje niepokojące objawy, warto skonsultować się z okulistą dziecięcym niezależnie od wyniku badania przesiewowego.

Okulary jako punkt wyjścia

Okulary nie osłabiają oczu i nie sprawiają, że wzrok staje się „leniwy". Ich zadaniem jest zapewnienie oczom i mózgowi wyraźnego obrazu, na którym może rozwijać się prawidłowe widzenie.

Recepta na okulary nie oznacza, że z oczami dziecka stało się coś złego. Oznacza, że wiemy już, czego potrzebują, żeby dobrze pracować.

To nie początek problemu. To początek świadomego wspierania rozwoju widzenia.

Wszystko, co przychodzi później — dalsza opieka specjalisty, jeśli okaże się potrzebna, oraz codzienne nawyki wzrokowe, na które wpływ ma rodzina — opiera się właśnie na tym fundamencie.

Pierwszym krokiem jest badanie. O tym, jak przebiega, po co stosuje się krople rozszerzające źrenice i czym różni się okulista od optometrysty i ortoptysty, piszemy w osobnym tekście poświęconym badaniu wzroku u dziecka.

Przeczytaj także